و مج ) - آن هم به ظن غالب در خود شهر هرات - تحرير شده و اختلافات فاحشى بخصوص از حيث زيادت و نقصان ميانه آنها وجود دارد . در آغاز كار چنين تصور ميرفت كه نسخهء مك اصلى است و دستى غير از دست مصنف بر آن اضافات و الحاقاتى افزوده ، و در نتيجه نسخه‌هاى مج ، پا و س بوجود آمده است . يا نسخه مج اصلى است و دستى غير از دست مصنف آن را اختصار نموده و در نتيجه نسخه‌هاى مختصر مك ، پا و س و غيره بوجود آمده است . اما اين‌همه نقشهاى مخالف پس از تحقيقات و امعان نظر و مطالعات عميقه در متن و اضافات نقش‌برآب گرديد . زيرا اين نكته بر من آشكار شد كه اسفزارى براى نخستين‌بار در سال 897 ه بتأليف اين كتاب پرداخته و پس از دو سال يعنى در سال 899 ه . ( مقارن سال 25 از سلطنت ابو الغازى حسين ميرزا بايقرا ) از تأليف آن فراغت يافته است . و سپس تا مدت شايد پانزده سال ( بقول اسمعيل پاشا كه وفات اسفزارى را در سال 915 نوشته است ) « 1 » مرتبا بر آن مطالبى مىافزوده است . و در نتيجهء اين روش مصنف در تأليف تدريجى اين كتاب بطور كلى سه نسخه بوجود آمده است . 1 - نسخه ابتدائى - نسخه مك 2 - نسخه متوسط - نسخه‌هاى س ، پا و ساير نسخه‌هاى موجوده اين كتاب در مكاتب عمومى 3 - نسخه كامل و جامع - نسخه مج و چون اسفزارى يكى از استادان نامدار مدرسه هرات بوده و آثار ادبى او هم در زمان حياتش مورد توجه محافل ادبى شهر دار العلم هرات و ديگر بلدان خراسان بوده است از روى نسخه‌هاى مختلفه اين كتاب نسخه‌هائى تحرير شده و انتشار يافته است و بدين‌ترتيب ميانه نسخه‌هاى اين كتاب از حيث زيادت و نقصان مطالب ، و تعداد

--> ( 1 ) - به ديباچه بخش يكم ص ط - ح رجوع شود .